Schopenhauer: Filozof pesymizmu i woli życia

0

Arthur Schopenhauer (ur. 22 lutego 1788 w Gdańsku, zm. 21 września 1860 we Frankfurcie nad Menem) był wybitnym niemieckim filozofem, uznawanym za jednego z najważniejszych myślicieli XIX wieku. Na przełomie 2023 i 2024 roku miałby 235 lat. Jego system filozoficzny, oparty na głębokim pesymizmie i koncepcji woli jako fundamentalnej siły napędowej świata, wywarł znaczący wpływ na późniejszą myśl europejską, sztukę i literaturę. Schopenhauer był człowiekiem o złożonym charakterze, co odzwierciedlało się w jego skomplikowanych relacjach rodzinnych, nieudanej karierze akademickiej i unikalnych poglądach na życie.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 72 lata (w chwili śmierci)
• Żona/Mąż: Nigdy się nie ożenił
• Dzieci: Dwie nieślubne córki, które zmarły w niemowlęctwie
• Zawód: Filozof
• Główne osiągnięcie: Stworzenie systemu filozoficznego opartego na koncepcji woli życia, opisanej w dziele „Świat jako wola i przedstawienie”

Życie i pochodzenie

Narodziny i rodzina

Arthur Schopenhauer przyszedł na świat 22 lutego 1788 roku w Gdańsku, ówcześnie wolnym mieście pod protektoratem Prus. Jego rodzice, Heinrich Floris Schopenhauer i Johanna Schopenhauer, pochodzili z zamożnych, niemieckich rodzin kupieckich i patrycjuszowskich. Ta zamożność zapewniła mu dostęp do dobrego wykształcenia i możliwości rozwoju intelektualnego.

Przeprowadzka do Hamburga i poglądy rodziców

W 1793 roku, w obliczu włączenia Gdańska do Królestwa Prus, rodzina Schopenhauerów, podzielając republikańskie i kosmopolityczne poglądy, zdecydowała się na emigrację do Hamburga. Ta zmiana miejsca zamieszkania pozwoliła im na dalsze pielęgnowanie liberalnych idei w bardziej sprzyjającym środowisku.

Tragiczna śmierć ojca

W 1805 roku życie rodziny zostało naznaczone tragedią. Ojciec Arthura, Heinrich Floris, utonął w kanale. Zarówno Arthur, jak i jego matka, Johanna, byli przekonani, że była to śmierć samobójcza, wynikająca z głębokiej depresji, która dręczyła Heinricha. To wydarzenie z pewnością miało znaczący wpływ na psychikę młodego filozofa.

Skomplikowane relacje z matką

Relacje Arthura z matką, Johanną, były niezwykle trudne i napięte. Johanna uważała syna za osobę arogancką i trudną we współpracy, co doprowadziło do licznych konfliktów. Napięcia te były tak głębokie, że doprowadziły do zerwania kontaktu na okres aż 24 lat, co świadczy o głębokości wzajemnych animozji.

Potomstwo i życie intymne

Mimo promowania w swojej filozofii pewnych form ascezy, życie intymne Schopenhauera było bardziej złożone. Filozof miewał romanse, a także przyznał się do posiadania dwóch nieślubnych córek. Niestety, obie dziewczynki zmarły w niemowlęctwie, co stanowiło kolejny bolesny aspekt jego życia osobistego.

Edukacja i rozwój intelektualny

Wczesna nauka języków i pobyt we Francji

Schopenhauer wykazywał talent do nauki języków już od najmłodszych lat. W 1797 roku, w wieku zaledwie dziewięciu lat, został wysłany do Hawru we Francji. Pobyt ten okazał się niezwykle owocny, gdyż dzięki niemu Arthur biegle opanował język francuski, co ułatwiło mu późniejszy dostęp do literatury i myśli francuskiej.

Edukacja w Anglii

W 1803 roku, w wieku piętnastu lat, Schopenhauer spędził dwanaście tygodni w szkole w Wimbledon w Anglii. Okres ten nie był jednak dla niego przyjemny; zraził się do surowej religijności anglikańskiej, dominującej w placówce, co pozostawiło w nim negatywne wspomnienia.

Studia medyczne i decyzja o filozofii

W 1809 roku Arthur Schopenhauer rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie w Getyndze. Jednak już po roku intensywnych studiów medycznych, Schopenhauer podjął przełomową decyzję – postanowił całkowicie poświęcić się filozofii, odrzucając ścieżkę kariery medycznej na rzecz zgłębiania tajników myśli teoretycznej.

Doktorat i rozprawa naukowa

Jego akademickie aspiracje zaowocowały uzyskaniem tytułu doktora filozofii. W 1813 roku, na Uniwersytecie w Jenie, obronił rozprawę naukową zatytułowaną „O czworakim źródle zasady racji dostatecznej”. Był to ważny krok w jego karierze, potwierdzający jego akademickie przygotowanie i pasję do filozofii.

Kariera filozoficzna i poglądy

Wykłady w Berlinie i rywalizacja z Heglem

W 1820 roku Arthur Schopenhauer podjął próbę zaistnienia w świecie akademickim, zostając wykładowcą na Uniwersytecie w Berlinie. Jego podejście do kariery naukowej było jednak nietypowe; celowo wyznaczał godziny swoich zajęć w tym samym czasie, co sesje wykładowe G.W.F. Hegla, chcąc rzucić bezpośrednie wyzwanie swojemu filozoficznemu rywalowi i przyciągnąć jego studentów.

Porażka akademicka i niska frekwencja

Rywalizacja z Heglem okazała się jednak dla Schopenhauera sromotną porażką. Jego strategia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a na jego wykłady przychodziło zaledwie pięciu studentów. Niska frekwencja świadczyła o braku zainteresowania jego wykładami w porównaniu do popularności Hegla, co było gorzkim rozczarowaniem.

Krytyka idealizmu niemieckiego

Schopenhauer był zaciekłym przeciwnikiem dominującego wówczas nurtu idealizmu niemieckiego. Ostro krytykował takich filozofów jak G.W.F. Hegel, J.G. Fichte i F.W.J. Schelling, nazywając ich dzieła i idee „szarlatanerią”. Uważał ich systemy za oderwane od rzeczywistości i pozbawione głębszego sensu.

Wpływy filozofii indyjskiej

Jednym z unikalnych aspektów filozofii Schopenhauera był jego entuzjazm dla myśli Wschodu. Był jednym z pierwszych myślicieli Zachodu, który z wielkim zainteresowaniem przyjął filozofię Upaniszad oraz buddyzm. Te wpływy były widoczne w jego koncepcjach dotyczących woli, cierpienia i możliwości wyzwolenia.

Teoria woli jako fundamentalnej rzeczywistości

W centrum jego systemu filozoficznego leży teoria „woli życia”. Schopenhauer uznał, że fundamentalną rzeczywistością świata nie jest rozum czy świadomość, lecz ślepy, irracjonalny popęd – wola. Ta wola jest źródłem wszelkiego istnienia, ale jednocześnie, jako nieustanne dążenie i pragnienie, jest też pierwotną przyczyną ludzkiego cierpienia.

Kluczowe dzieło: „Świat jako wola i przedstawienie”

Najważniejszym dziełem Arthura Schopenhauera, stanowiącym podwaliny jego filozofii, jest praca „Świat jako wola i przedstawienie”, opublikowana po raz pierwszy w 1818 roku. Dzieło to stanowi fundament jego filozoficznego systemu i jest do dziś przedmiotem analiz i interpretacji, przedstawiając szczegółowo jego koncepcję świata jako manifestacji ślepej i irracjonalnej woli.

Majątek i niezależność finansowa

Dziedzictwo po ojcu i inwestycje

Po tragicznej śmierci ojca, Arthur Schopenhauer otrzymał znaczną część spadku. Postąpił rozważnie, inwestując odziedziczone środki w sposób konserwatywny, głównie w obligacje rządowe. Taka strategia zapewniła mu stabilność finansową na przyszłość.

Niezależność finansowa jako uczonego

Dzięki odsetkom płynącym z zainwestowanego majątku, Schopenhauer mógł sobie pozwolić na prowadzenie życia niezależnego uczonego. Nie musiał martwić się o codzienne utrzymanie, co pozwoliło mu w pełni poświęcić się pracy filozoficznej i badaniom, bez konieczności pracy zarobkowej.

Spór z domem handlowym

Historia pokazuje, że Schopenhauer potrafił być stanowczy w sprawach finansowych. Gdy dom handlowy Muhl ogłosił upadłość, Schopenhauer, jako jedyny z wierzycieli, nie zgodził się na zaproponowaną ugodę. Po latach dochodzenia swoich praw, udało mu się odzyskać pełną kwotę należności, co świadczy o jego determinacji i dbałości o swoje interesy.

Osobowość i specyficzne poglądy

Stosunek do zwierząt i etyka zwierząt

Arthur Schopenhauer był pionierem w dziedzinie etyki zwierząt, zdecydowanie sprzeciwiając się okrucieństwu wobec zwierząt i będąc gorącym przeciwnikiem wiwisekcji. Jego poglądy wyprzedzały epokę i stanowiły ważny głos w dyskusji o prawach zwierząt.

Rola psów w życiu filozofa

Pomimo pewnego dystansu do ludzi, psy, a w szczególności pudle, zajmowały szczególne miejsce w życiu Schopenhauera. Były jego wiernymi towarzyszami i, jak sam przyznawał, jedynymi bliskimi istotami, co świadczy o jego potrzebie bliskości, nawet jeśli okazywanej w specyficzny sposób.

Poglądy na kobiety i mizoginizm

Schopenhauer znany jest również ze swoich kontrowersyjnych, mizoginistycznych poglądów, które szczegółowo wyłożył w swoim eseju „O kobietach”. Wielu badaczy wiąże te poglądy z jego trudnymi i toksycznymi relacjami z matką, które z pewnością wpłynęły na jego postrzeganie płci pięknej.

Metafora „dylematu jeża”

Filozof jest autorem słynnej metafory „dylematu jeża”. Opisuje ona trudność w budowaniu bliskich relacji międzyludzkich, gdzie potrzeba bliskości musi być równoważona z ryzykiem wzajemnego ranienia się, podobnie jak jeże zbliżające się do siebie i kłujące się kolcami.

Ateizm i krytyka religii

Jako zdeklarowany ateista, Schopenhauer nie stronił od krytyki religii, uważając je za „metafizykę dla ludu” – systemy wierzeń stworzone dla prostszych ludzi, niezdolnych do zgłębienia głębszych prawd filozoficznych. Krytykował również judaizm i chrześcijaństwo za ich antropocentryzm i brak empatii wobec zwierząt.

Hobby i styl życia

Pasja muzyczna i gra na flecie

Muzyka stanowiła ważny element życia Arthura Schopenhauera. Przez niemal całe swoje życie codziennie grał na flecie poprzecznym. Ta aktywność była dla niego nie tylko formą rozrywki, ale przede wszystkim sposobem na emocjonalne wytchnienie i ukojenie duszy w trudach egzystencji.

Zamiłowanie do podróży

Schopenhauer posiadał również zamiłowanie do podróży. W młodości odbył wielką podróż po Europie, poznając różne kultury i krajobrazy. W późniejszym wieku dwukrotnie odwiedził Włochy, co świadczy o jego zainteresowaniu sztuką i historią tego kraju.

Spotkanie z Lordem Byronem

Podczas jednego ze swoich pobytów w Wenecji, Arthur Schopenhauer otarł się o spotkanie z jednym z najwybitniejszych poetów epoki romantyzmu, Lordem Byronem. Choć nie doszło do bezpośredniego kontaktu, samo przebywanie w tym samym mieście i kręgu kulturowym było dla niego zapewne interesującym doświadczeniem.

Rutyna we Frankfurcie

Ostatnie 30 lat życia Schopenhauer spędził we Frankfurcie nad Menem, prowadząc niezwykle uporządkowany i rutynowy tryb życia. Jego dni miały ściśle określony rytm, co pozwalało mu na maksymalną efektywność w pracy filozoficznej i życiu codziennym.

Popołudniowe spacery z psem

Stałym elementem krajobrazu Frankfurtu stały się codzienne popołudniowe spacery Schopenhauera ze swoim ukochanym pudlem. Te regularne przechadzki były nie tylko formą aktywności fizycznej, ale także chwilą refleksji i kontaktu z naturą, która stanowiła ważny element jego życia.

Wieczory w hotelu

Wieczory filozof spędzał zazwyczaj w hotelu Englischer Hof, gdzie oddawał się lekturze gazet. Był to dla niego czas na zapoznanie się z bieżącymi wydarzeniami, a także chwila relaksu przed nocnym odpoczynkiem.

Kontrowersje i incydenty

Incydent z Caroline Marquet

Życie Schopenhauera nie było wolne od kontrowersji. W 1821 roku doszło do incydentu z jego sąsiadką, szwaczką Caroline Marquet. Schopenhauer wypchnął ją z przedpokoju, za co sąd nakazał mu wypłacanie jej dożywotniej renty. Wydarzenie to rzuca cień na jego postawę wobec innych ludzi.

Krytyka teizmu i jego uzasadnienie

Filozof ostro krytykował teizm, czyli wiarę w osobowego Boga, obecną w judaizmie i chrześcijaństwie. Jego krytyka wynikała przede wszystkim z zarzutów o antropocentryzm tych religii, czyli stawianie człowieka w centrum wszechświata, oraz z braku wystarczającej empatii wobec zwierząt, które były dla niego istotami zasługującymi na szacunek.

Ciekawostki i nieznane fakty

Współpraca z Goethem i publikacja o kolorach

Jednym z ciekawszych epizodów w życiu Schopenhauera była jego współpraca z Johannem Wolfgangiem von Goethem. Razem pracowali nad teorią kolorów, co zaowocowało publikacją dzieła „O wzroku i kolorach” w 1816 roku. Schopenhauer w swoich późniejszych pracach o kolorach bronił stanowiska Goethego, przeciwstawiając się teorii Isaaca Newtona.

Późna sława i jej przyczyny

Przez większość swojego życia Arthur Schopenhauer pozostawał w cieniu, jego filozofia była ignorowana przez współczesnych mu uczonych. Prawdziwą popularność zyskał dopiero po 1851 roku, gdy jego pisma zaczęły docierać do szerszego grona odbiorców. Jego zbiór esejów „Parerga i paralipomena” stał się niespodziewanym bestsellerem pod koniec jego życia, przynosząc mu zasłużone uznanie.

Warto wiedzieć: Wpływ filozofii Schopenhauera wykraczał poza krąg humanistów; Erwin Schrödinger, twórca mechaniki kwantowej, przyznawał, że system Schopenhauera był kluczowy dla jego rozumienia świata. Jego pesymistyczna wizja świata wywarła ogromny wpływ na rzesze artystów i myślicieli, od kompozytora Richarda Wagnera po filozofa Fryderyka Nietzschego.

Samotność jako wybór

Schopenhauer świadomie wybierał samotność, twierdząc, że „człowiek jest tym bardziej towarzyski, im mniej jest wart pod względem intelektualnym”. Uważał, że prawdziwie wartościowi ludzie nie potrzebują ciągłego kontaktu z innymi, aby czuć się spełnionymi.

Lęk przed chorobami i przeprowadzka do Frankfurtu

Jednym z powodów, dla których Schopenhauer przeprowadził się do Frankfurtu, był jego lęk przed chorobami. W szczególności obawiał się epidemii cholery, która w tamtym czasie zbierała żniwo w Berlinie i pochłonęła życie Hegla. Bezpieczeństwo i spokój były dla niego priorytetem.

Znajomość języków i krytyka uniwersytetów

Schopenhauer był poliglotą, biegle władając niemieckim, francuskim, angielskim, włoskim, hiszpańskim, a także znając łacinę i grekę. Swobodna znajomość wielu języków pozwalała mu na czerpanie wiedzy z różnych kręgów kulturowych. Krytykował również uniwersytety, uważając, że prawdziwa filozofia nie może rozwijać się w ich murach, gdyż profesorowie są ograniczeni przez pensje państwowe i naciski.

Pocieszenie w Upaniszadach i stosunek do samobójstwa

Teksty indyjskie, szczególnie Upaniszady, nazywał „pociechą swojego życia i śmierci”, stanowiąc dla niego źródło ukojenia i głębokiego zrozumienia. Choć był pesymistą, nie potępiał samobójstwa moralnie, ale uważał je za błąd, argumentując, że jest ono zaprzeczeniem woli życia, a nie jej przezwyciężeniem.

Kolekcja dzieł sztuki i ostatnie chwile

Schopenhauer posiadał bogatą kolekcję dzieł sztuki, w tym pozłacany posążek Buddy, co w ówczesnych czasach było w Europie rzadkością. Zmarł w spokoju i z jasnym umysłem, wyrażając zadowolenie z tego, że jego ostatnie chwile upływają w takich warunkach.

Dziedzictwo gdańskie i miejsce pochówku

Mimo wyjazdu z rodzinnego miasta w dzieciństwie, Arthur Schopenhauer zawsze podkreślał swoje pochodzenie z wolnego miasta Gdańska. Został pochowany na cmentarzu Hauptfriedhof we Frankfurcie. Na jego nagrobku widnieje tylko imię i nazwisko, bez żadnych dat ani epitafiów, co podkreśla jego skromność i skupienie na duchowym dziedzictwie.

Arthur Schopenhauer, mimo swojego pesymistycznego spojrzenia na świat, pozostawił po sobie bogate dziedzictwo filozoficzne, które nadal inspiruje i prowokuje do myślenia. Jego głębokie analizy natury ludzkiej, cierpienia i woli życia, a także zainteresowanie filozofią Wschodu, czynią go postacią wyjątkową w historii myśli zachodniej. Jego wpływ na późniejszych myślicieli, artystów i pisarzy jest niezaprzeczalny, a jego dzieła wciąż stanowią cenne źródło refleksji nad fundamentalnymi pytaniami egzystencjalnymi.

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_Schopenhauer