Molier: Biografia twórcy Skąpca, francuskiego komediopisarza klasycyzmu

0

Jean-Baptiste Poquelin, powszechnie znany jako Molier, to postać monumentalna dla francuskiej i światowej literatury, uważany za jednego z największych komediopisarzy wszech czasów. Urodzony w Paryżu, jego chrzest odbył się 15 stycznia 1622 roku, co oznacza, że na początku 2026 roku minie 404 lata od jego narodzin. Obecnie miałby 404 lata. Jako założyciel teatru Illustre Théâtre i autor niezliczonych arcydzieł, Molier zrewolucjonizował francuską scenę teatralną. Jego życiorys to historia talentu, determinacji i nieustannego zmagania się z konwenansami, co zaowocowało dziełami, które do dziś bawią i skłaniają do refleksji, a język francuski jest często określany mianem „języka Moliera”.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 404 lata (stan na styczeń 2026)
• Żona/Mąż: Armande Béjart
• Dzieci: Louis, Pierre, nieznana z imienia córka
• Zawód: Dramaturg, aktor, reżyser teatralny
• Główne osiągnięcie: Stworzenie francuskiej komedii klasycznej, autor takich sztuk jak „Świętoszek”, „Skąpiec”, „Mizantrop”.

Podstawowe Informacje i Pochodzenie

Jean-Baptiste Poquelin, przyjął pseudonim artystyczny Molière około 1645 roku. Prawdopodobnie zaczerpnął go od nazwy niewielkiej miejscowości w regionie Midi. Decyzja ta miała na celu ochronę dobrego imienia jego ojca, gdyż zawód aktora w tamtych czasach był społecznie piętnowany i wiązał się z zakazem pochówku na poświęconej ziemi. Urodził się w Paryżu, a jego chrzest odbył się 15 stycznia 1622 roku. Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej, co zapewniło mu solidne podstawy edukacyjne.

Prawdziwe nazwisko i data urodzenia

Prawdziwe nazwisko wybitnego dramaturga to Jean-Baptiste Poquelin. Urodził się w Paryżu, a jego chrzest miał miejsce 15 stycznia 1622 roku. Ta data wskazuje, że w styczniu 2026 roku minie dokładnie 404 lata od jego narodzin. Pochodzenie z zamożnej rodziny mieszczańskiej zapewniło mu dostęp do dobrej edukacji, co stanowiło fundament dla jego przyszłej kariery.

Pseudonim artystyczny

W okolicach 1645 roku Jean-Baptiste Poquelin przyjął nazwisko sceniczne Molière. Wybór ten był prawdopodobnie motywowany chęcią ochrony reputacji ojca, gdyż zawód aktora w XVII-wiecznej Francji był postrzegany negatywnie i wiązał się z wykluczeniem społecznym, w tym z odmową pochówku na cmentarzu. Posługiwanie się pseudonimem pozwalało mu na swobodne wykonywanie zawodu, unikając jednocześnie społecznego ostracyzmu.

Wykształcenie i niedoszła kariera prawnicza

Molier odebrał staranne wykształcenie w prestiżowym jezuickim Collège de Clermont w Paryżu (obecnie Lycée Louis-le-Grand). Tam, w surowym akademickim środowisku, po raz pierwszy zetknął się ze sceną. Około 1642 roku studiował również prawo w Orleanie. Jednakże, brak jest dokumentów potwierdzających, aby kiedykolwiek uzyskał formalne kwalifikacje prawnicze, co sugeruje, że ostatecznie porzucił tę ścieżkę kariery na rzecz teatru.

Status narodowy we Francji

Znaczenie Moliera dla kultury francuskiej jest tak ogromne, że język francuski jest powszechnie określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Jest on uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej. Jego sztuki są wystawiane w Comédie-Française, narodowym teatrze francuskim, częściej niż dzieła jakiegokolwiek innego dramaturga, co podkreśla jego nieśmiertelne dziedzictwo i trwałe miejsce w sercach Francuzów.

Rodzina i Życie Prywatne

Życie osobiste Moliera było równie barwne i pełne dramaturgicznych zwrotów, co jego sztuki. Strata matki w młodym wieku, skomplikowane relacje z ojcem oraz burzliwe małżeństwo z Armande Béjart, a także wieloletnia relacja z Madeleine Béjart, stanowiły tło dla jego twórczości, inspirując go i jednocześnie dostarczając materiału do obserwacji ludzkich namiętności i słabości.

Relacje z rodzicami

Matkę, pochodzącą z zamożnej rodziny burżuazyjnej, Molier stracił w wieku zaledwie 10 lat, w 1632 roku. Z ojcem, który pełnił urząd królewskiego tapicera, jego relacje nie wydają się być szczególnie bliskie. Mimo że młody Poquelin początkowo podążał ścieżką wyznaczoną przez ojca, ostatecznie wybrał inną drogę życiową.

Rodzinny przydomek

W kręgu rodzinnym Jean-Baptiste Poquelin znany był pod przydomkiem „Le Nez”, czyli „Nos”. Nazwa ta wywodziła się od reakcji pokojówki, która przy pierwszym spotkaniu z noworodkiem miała wykrzyknąć „Le nez!”, zwracając uwagę na jego pokaźny nos. Przydomek ten pozostał z nim przez całe życie, dodając pewien osobisty, humorystyczny rys do jego biografii.

Małżeństwo z Armande Béjart

20 lutego 1662 roku Molier poślubił Armande Béjart. W oficjalnych dokumentach przedstawiano ją jako siostrę jego wieloletniej partnerki, Madeleine Béjart. Krążyły jednak plotki, że Armande mogła być nieślubną córką Madeleine i księcia Modeny. To niejasne pochodzenie oraz znacząca różnica wieku między małżonkami stały się pożywką dla wrogów Moliera, którzy oskarżali go o kazirodztwo, sugerując, że poślubił własną córkę.

Potomstwo

Z małżeństwa z Armande Béjart Molier miał troje dzieci. Niestety, dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie:

• Syn Louis (żył tylko w 1664 r., jego ojcem chrzestnym był sam król Ludwik XIV)
• Syn Pierre (żył tylko w 1672 r.)

Przeżyła jedynie córka, która jednak nie odegrała znaczącej roli w historii sztuki.

Wieloletnia partnerka i wspólniczka

Przez wiele lat kluczową postacią w życiu zawodowym i prywatnym Moliera była aktorka Madeleine Béjart. Wraz z nią w 1643 roku założył teatr Illustre Théâtre. Madeleine odegrała nieocenioną rolę, towarzysząc mu w trudnych latach wędrówek po prowincji po bankructwie ich pierwszego wspólnego przedsięwzięcia. Ich relacja, choć nieformalna, była fundamentem dla jego kariery.

Kariera Zawodowa

Droga Moliera do sławy nie była usłana różami. Po początkowych niepowodzeniach i bankructwie, spędził lata na prowincji, doskonaląc swój talent. Kluczowym momentem okazało się wystąpienie przed królem Ludwikiem XIV, które otworzyło mu drzwi do dworskiej kariery. Jego sztuki, pełne błyskotliwego humoru i przenikliwej obserwacji społeczeństwa, szybko zdobyły uznanie, czyniąc go oficjalnym autorem rozrywki dworskiej.

Początki i bankructwo

W czerwcu 1643 roku, w wieku 21 lat, Jean-Baptiste Poquelin porzucił plany związane z karierą urzędniczą i, finansując się z własnych środków (kapitał 630 liwrów), założył teatr Illustre Théâtre wraz z Madeleine Béjart. Niestety, przedsięwzięcie to okazało się finansową klapą i w 1645 roku zbankrutowało, pozostawiając Moliera z długiem w wysokości 2000 liwrów. Konsekwencją tej sytuacji był jego 24-godzinny pobyt w więzieniu za długi.

Lata na prowincji (1645–1658)

Po wyjściu z więzienia, Molier rozpoczął okres około 12 lat wędrówek po francuskich prowincjach. Jako wędrowny aktor, wraz ze swoją trupą, szlifował swój warsztat komediowy. W tym czasie czerpał inspirację z włoskiej Commedia dell’arte, łącząc jej dynamiczną formę z bardziej wyrafinowaną francuską tradycją komediową. Lata te były kluczowe dla kształtowania jego unikalnego stylu i rozwoju talentu dramatycznego.

Przełom przed królem

Przełomowy moment w karierze Moliera nastąpił 24 października 1658 roku. Jego trupa wystąpiła przed królem Ludwikiem XIV w Luwrze, prezentując tragedię Corneille’a „Nikomed” oraz własną farsę „Zakochany lekarz”. Choć tragedia nie wywołała entuzjazmu, farsa okazała się ogromnym sukcesem i zachwyciła monarchę. W efekcie, trupa otrzymała przywilej występowania pod tytułem „Troupe de Monsieur”, co otworzyło jej drzwi do dworskiej kariery.

Oficjalny autor dworski

Dzięki protekcji Filipa I, księcia Orleanu, Molier szybko awansował, stając się oficjalnym autorem rozrywek dworskich. Jego zespół teatralny zyskał później prestiżowy tytuł „Troupe du Roi” (Trupa Królewska) oraz stałą pensję od monarchy. Ta pozycja zapewniła mu nie tylko stabilność finansową, ale także możliwość tworzenia i wystawiania swoich sztuk przed najbardziej wymagającą publicznością we Francji.

Osiągnięcia i Nagrody

Molier, poza niezliczonymi dziełami, które wzbogaciły literaturę światową, otrzymał najwyższe możliwe wyróżnienie w postaci bezpośredniego patronatu króla Ludwika XIV. Królewska pensja, obrona przed atakami konserwatystów oraz innowacja gatunkowa, jaką było stworzenie comédie-ballet, to tylko niektóre z jego znaczących osiągnięć, które ugruntowały jego pozycję jako geniusza sceny.

Królewska pensja i patronat

Najwyższym uznaniem dla talentu Moliera był bezpośredni patronat samego króla Ludwika XIV. Monarcha nie tylko finansował jego działalność artystyczną, ale także wielokrotnie stawał w obronie dramaturga podczas ataków ze strony konserwatywnych środowisk religijnych. Król stał się nawet ojcem chrzestnym pierwszego syna Moliera, co było dowodem niezwykłej łaski i szacunku.

Innowacja gatunkowa

Molier jest powszechnie uznawany za twórcę gatunku zwanego comédie-ballet. Ten innowacyjny format, łączący elementy teatru dramatycznego z muzyką i tańcem, powstał we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym. Pierwszym dziełem tego typu były „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku, które odniosły spektakularny sukces, wyznaczając nowe kierunki w rozwoju francuskiego teatru widowiskowego.

Finanse i Status

Początkowo, Jean-Baptiste Poquelin przejął od ojca stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Choć wymagało ono jedynie trzech miesięcy pracy rocznie, przynosiło stałą pensję w wysokości 300 liwrów oraz liczne lukratywne kontrakty. Po powrocie do Paryża w 1658 roku i zdobyciu uznania króla, jego sytuacja finansowa uległa znacznej poprawie dzięki sukcesom komercyjnym takich sztuk jak „Pocieszne wykwintnisie”.

Królewskie stanowisko dziedziczne

W 1641 roku Jean-Baptiste Poquelin przejął od swojego ojca ważne stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Choć praca ta wymagała jedynie zaangażowania przez trzy miesiące w roku, zapewniała roczną pensję w wysokości 300 liwrów oraz dostęp do licznych lukratywnych kontraktów i przywilejów. Było to stanowisko dziedziczne, co świadczy o pozycji i zamożności rodziny Poquelinów.

Dochody z teatru

Po powrocie do Paryża w 1658 roku i zdobyciu protekcji królewskiej, sytuacja finansowa Moliera uległa znaczącej poprawie. Sukcesy komercyjne jego sztuk, takich jak choćby „Pocieszne wykwintnisie”, przynosiły znaczne dochody. Połączenie królewskiej pensji z zyskami z działalności teatralnej pozwoliło mu na stabilizację finansową i dalszy rozwój kariery artystycznej.

Zdrowie i Okoliczności Śmierci

Życie i twórczość Moliera były naznaczone chorobą, która ostatecznie doprowadziła do jego śmierci. Przez wiele lat zmagał się z gruźlicą płuc, a ogromne tempo pracy jako dyrektor, aktor i autor pogłębiało jego schorzenie. Jego śmierć, która nastąpiła tuż po występie w jednej ze swoich najsłynniejszych sztuk, stała się legendarna, symbolizując poświęcenie dla sztuki.

Choroba zawodowa

Molier przez wiele lat cierpiał na gruźlicę płuc. Choroba ta, pogłębiana przez wyczerpujące tempo pracy, w którym pełnił jednocześnie funkcje dyrektora teatru, aktora i autora, znacząco wpływała na jego zdrowie. Intensywność jego działalności scenicznej i pisarskiej z pewnością przyczyniła się do nasilenia objawów choroby.

Legendarna śmierć na scenie

Zmarł 17 lutego 1673 roku, zaledwie kilka godzin po swoim ostatnim występie. Podczas gry w swojej sztuce „Chory z urojenia”, wcielając się w rolę hipochondryka Argana, doznał gwałtownego ataku kaszlu i krwotoku. Mimo ciężkiego stanu, dokończył spektakl. Po powrocie do domu jego stan gwałtownie się pogorszył, a Molier zmarł bez przyjęcia sakramentów, co stanowiło dodatkową przeszkodę w jego pochówku.

Warto wiedzieć: Ze względu na status aktora i brak spowiedzi przed śmiercią, arcybiskup Paryża początkowo odmówił Molierowi pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa.

Kontrowersje i Skandale

Dzieła Moliera, choć uwielbiane przez publiczność i króla, często budziły kontrowersje i wywoływały skandale. Jego ostra krytyka hipokryzji religijnej w „Świętoszku” czy śmiałe przedstawienie małżeństwa w „Szkole żon” naraziły go na gniew Kościoła i konserwatywnych kręgów. Nawet jego życie prywatne, szczególnie małżeństwo, było przedmiotem ataków i oskarżeń.

Zakaz wystawiania „Świętoszka”

Sztuka „Tartuffe” (1664) Moliera, która bezlitośnie piętnowała hipokryzję religijną, wywołała furię Kościoła katolickiego oraz organizacji Compagnie de Saint Sacrement. Pod silnym naciskiem środowisk religijnych, król Ludwik XIV musiał nałożyć na sztukę oficjalny zakaz wystawiania, który obowiązywał przez kilka lat. Dzieło to stało się symbolem walki Moliera z obłudą.

Skandal wokół „Szkoły żon”

Premiera sztuki „Szkoła żon” w 1662 roku wywołała tzw. „wojnę komiczną”. Krytycy nie tylko zarzucali Molierowi błędy artystyczne, ale także niemoralność przedstawionych w sztuce wątków. W odpowiedzi na te ataki, Molier stworzył błyskotliwą jednoaktówkę „Krytyka Szkoły żon”, w której z mistrzowską ironią odpierał zarzuty i bronił swojego dzieła.

Konflikt z dawnym patronem

Armand, książę Conti, który niegdyś był znaczącym patronem Moliera, po zarażeniu się syfilisem od kurtyzany, stał się gorliwym religijnym fanatykiem. Dołączył do szeregów wrogów dramaturga, atakując go za rzekomą bezbożność i niemoralność w jego dziełach, w tym w sztuce „Don Juan”. Ten przykład pokazuje, jak zmienne były sojusze i jak silne były podziały w społeczeństwie tamtych czasów.

Ciekawostki z Życia Moliera

Życie Moliera obfituje w fascynujące anegdoty, które rzucają światło na jego osobowość i metody pracy. Od odkrywania talentu Racine’a, przez nauki u legendy Commedia dell’arte, po problemy z pochówkiem – każdy aspekt jego biografii dodaje głębi postaci tego wybitnego artysty.

Współpraca z Racine’em

Molier odkrył talent młodego Jeana Racine’a i aktywnie zachęcał go do pisania. Ich drogi artystyczne rozeszły się jednak, gdy Racine nawiązał romans z aktorką z trupy Moliera, Mademoiselle Du Parc. Mimo tego rozstania, początkowe wsparcie Moliera dla Racine’a miało znaczący wpływ na rozwój francuskiego teatru.

Nauki u Scaramouche’a

Pomimo swojego wielkiego talentu i rosnącej sławy, Molier nie wstydził się uczyć od innych. Pobierał lekcje technik włoskiej Commedia dell’arte od słynnego aktora Tiberio Fiorillo, znanego pod scenicznym pseudonimem Scaramouche. Ta nauka z pewnością wzbogaciła jego własny warsztat aktorski i reżyserski.

Problemy z pochówkiem

Ze względu na swój zawód aktora oraz fakt, że zmarł bez przyjęcia sakramentów, arcybiskup Paryża początkowo odmówił Molierowi pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla Ludwika XIV pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca, który odbył się w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa. Ta sytuacja podkreślała trudny status artystów w społeczeństwie tamtych czasów.

Kluczowe Momenty w Karierze Moliera

Kariera Moliera to historia dynamicznego rozwoju od początkującego aktora i przedsiębiorcy teatralnego, po oficjalnego autora dworskiego i ikonę francuskiej kultury. Poniższa tabela przedstawia chronologiczny przegląd kluczowych wydarzeń, które ukształtowały jego ścieżkę zawodową.

Najważniejsze Sztuki Moliera

Twórczość Moliera obejmuje szereg arcydzieł komedii, które do dziś są wystawiane na deskach teatrów na całym świecie. Jego sztuki charakteryzują się przenikliwym humorem, mistrzowskim dialogiem i trafnością w ukazywaniu ludzkich przywar. Poniżej przedstawiamy wybór jego najbardziej znanych dzieł:

• „Pocieszne wykwintnisie” (Les Précieuses ridicules)
• „Szkoła żon” (L’École des femmes)
• „Świętoszek” (Tartuffe ou l’Imposteur)
• „Don Juan” (Dom Juan ou le Festin de pierre)
• „Mizantrop” (Le Misanthrope)
• „Skąpiec” (L’Avare)
• „Mieszczanin szlachcicem” (Le Bourgeois gentilhomme)
• „Chory z urojenia” (Le Malade imaginaire)

Dziedzictwo i Wpływ

Molier pozostawił po sobie niezatarty ślad w historii literatury i teatru. Jego wpływ na rozwój komedii jest niepodważalny, a jego sztuki nadal bawią, uczą i skłaniają do refleksji. Status „języka Moliera” dla języka francuskiego oraz częstotliwość wystawiania jego dzieł w Comédie-Française świadczą o jego trwałym znaczeniu dla kultury narodowej i światowej.

Jean-Baptiste Poquelin, znany jako Molier, pozostaje jedną z najwybitniejszych postaci francuskiego teatru i literatury. Jego błyskotliwe komedie, pełne przenikliwej obserwacji ludzkiej natury i mistrzowskiego humoru, zdobyły uznanie na przestrzeni wieków i do dziś stanowią fundament repertuaru teatralnego. Jego wpływ na rozwój gatunku komediowego jest nieoceniony, a jego dzieła nieustannie inspirują kolejne pokolenia artystów i widzów.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re